Rodzaje kamienia
SZYBKIE MENU: Marmur, Granit, Piaskowiec, Trawertyn
Marmur
Skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów definiuje jako marmur wyłącznie skały węglanowe przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 st. C, wysokie ciśnienie), skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) nazywając wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu "wapień krystaliczny" używa się w przypadku skał metamorficznych jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej poddanej metamorfizmowi.
Marmur od starożytności stosowany był jako cenny materiał budowlany, rzeźbiarski oraz architektoniczny. Popularność marmuru można również zauważyć w sztuce renesansu i baroku. W klasycyzmie używano głównie marmuru białego jako materiału do dekoracji. Znane marmury wydobywa się w Carrarze we Włoszech i na chorwackiej wyspie Brać. Marmury wydobywa się przy użyciu różnych urządzeń tnących , nie stosuje się materiałów wybuchowych, gdyż prowadzą one do spękania skał i drastycznej redukcji bloczności złoża, co uniemożliwia wydobycie bloków na tyle dużych, by pociąć je na płyty okładzinowe lub przeznaczyć na rzeźby. Marmury spękane i odpady z produkcji pełnowartościowego marmuru wykorzystuje się do produkcji lastriko lub grysu marmurowego. Marmury zbudowane z dolomitu są podstawą wytwarzania tabletek magnezu.
W Polsce marmur wydobywany jest wyłącznie w Sudetach, przede wszystkim w Masywie Śnieżnika, gdzie występuje w dwóch odmianach kolorystycznych, jako "Biała Marianna" i "Zielona Marianna". Złoża te były nieprawidłowo eksploatowane w przeszłości, przy pomocy materiałów wybuchowych co dzisiaj przyczyniło się do znacznego spadku eksploatacji ze względu na zniszczoną bloczność. Innym złożem marmuru jest złoże marmuru szarego z odcieniem niebieskawym w Sławniowicach. Eksploatuje się także dolomity przeobrażone (nazywane przez większość geologów marmurem lub dolomitem krystalicznym) w Rędzinach.
W Polsce istnieje również pojęcie "marmur techniczny", który odnosi się wg polskiej normy i niektórych publikacji technicznych również do węglanowych skał osadowych, które przyjmują poler (pod wpływem polerowania ich powierzchnia staje się silnie błyszcząca). Jest to nazwa naukowo nieprawidłowa, ale silnie zakorzeniona w polskim kamieniarstwie. Tego typu "marmury" wydobywane są licznie w Górach Świętokrzyskich. W okresie przedwojennym niektórzy właściciele kopalń wapienia nadawali im handlową nazwę "marmurów kieleckich" – w celu podniesienia ich rangi. Kolejne tzw. "wolne" interpretacje doprowadziły do pojawienia się określeń: "marmur dębnicki", "marmur chęciński" itp. Należy jednak pamiętać, że marmur i wapień należą do zupełnie odmiennych grup skał pod względem ich pochodzenia. Jest to szczególnie istotne przy tłumaczeniu tekstów na języki obce.
Granit
Kwaśna skała magmowa – głębinowa, średnio- lub grubokrystaliczną, częściej średniokrystaliczna. Granit ma budowę jawnokrystaliczną na skutek środowiska głębinowego w jakim powstał.
Według definicji zaproponowanej przez podkomisję Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych (IUGS) granit jest skałą zawierającą 80–100% objętościowych kwarcu, skaleni alkalicznych i plagioklazu oraz 0–20% objętościowych minerałów akcesorycznych. Wśród minerałów głównych zawartość kwarcu powinna stanowić 20–60% objętościowych skały, a udział skaleni alkalicznych powinien wynosić 65–90% objętościowych całkowitej zawartości skaleni w skale.
W skład granitu wchodzą: ortoklaz, plagioklaz, kwarc, biotyt, rzadziej muskowit i amfibole (hornblenda, barkevikit, arfvedsonit, riebeckit), rzadziej pirokseny (hipersten, diopsyd, diallag, egiryn) oraz w niewielkich ilościach również minerały akcesoryczne: apatyt, cyrkon, monacyt, ksenotym, turmalin, beryl, tytanit, rutyl, anataz, magnetyt, allanit, fluoryt, granat i inne.
Granit odznacza się wyraźnym ciosem, zwykle w trzech prostopadłych kierunkach, co ułatwia jego wietrzenie, a także eksploatację.
Wietrzejąc tworzy charakterystyczne skałki, owalne lub kuliste bloki skalne, niekiedy gołoborza, a w warunkach wietrzenia chemicznego w ciepłym i wilgotnym klimacie – "kaszę granitową".
Granit przybiera różne barwy, takie jak szara, białoróżowa, zielona, czerwona, czarny i inne. Ze względu na dostępność dużych bloków, łatwość cięcia i polerowania oraz walory estetyczne jest używany w budownictwie jako kamień budowlany i dekoracyjny.
W Polsce granity o znaczeniu surowcowym występują w trzech masywach : Strzegomia-Sobótki, Strzelina-Żulowej oraz Karkonoszy, a łączne zasoby rozpoznanych w nich złóż (większość przydatnych przynajmniej w części do produkcji elementów kamiennych) wynoszą 1331 mln ton. W masywie Strzegomskim jest to głównie granit biotytowy, średnioziarnisty, szeregu odmian. Masyw Strzeliński buduje granit drobnoziarnisty, a w Masywie Karkonoskim najważniejszą odmianą jest granit porfirowy o charakterystycznym różowym zabarwieniu. Inne występowania granitów w Polsce (Masyw Kudowej, Tatry) nie są ważne przemysłowo ze względu na ochronę środowiska.
Granit jest wykorzystywany także w sporcie żużlowym: stanowi nawierzchnię toru, która w dużym stopniu zmniejsza przyczepność kół, przez co sport ten staje się widowiskowy.
Piaskowiec
Jest to zwięzła skała okruchowa powstająca w wyniku nagromadzenia i osadzania produktów wietrzenia skał starszych. Składa się przeważnie z ziaren o frakcji psamitowej (0,01 – 2 mm). Składnikami, najczęściej budującymi piaskowce są : kwarc (w przeważającej ilości), krzemiany, glinokrzemiany; podrzędnie mogą występować : skalenie, łyszczyki, okruchy skał lub szczątki fauny.
Ze względu na skład mineralny szkieletu ziarnowego wyróżnia się :
- piaskowce kwarcowe – Najbardziej powszechne i odporne na wietrzenie. Składają się głównie z ziaren kwarcu (ok. 80%), które są dobrze obtoczone oraz dobrze wysortowane.
- arkozowe – są odmianą piaskowców, która obok znacznej ilości kwarcu zawiera ponad 20% skalenia potasowego. Dodatkowo mogą tu być obecne pewne ilości łyszczyków i innych minerałów. Skały arkozowe są zwykle barwy różowej lub czerwonej.
- lityczne – są to piaskowce, które obok kwarcu zawierają znaczny udział okruchów, różnego rodzaju skał, silnie ze sobą scementowanych. Są to skały zwięzłe, masywne, w których spoiwo jest przeważnie ilasto-krzemionkowe.
W Polsce z piaskowców zbudowane są niektóre partie Sudetów, przede wszystkim Góry Stołowe, a także niewielkie części Pogórza Izerskiego, Pogórza Kaczawskiego, Gór Kaczawskich, Gór Wałbrzyskich, Gór Kamiennych, Gór Bystrzyckich oraz Kotliny Kłodzkiej, prawie całe Beskidy, czyli Karpaty Zewnętrzne oraz Podhale, Kotlina Zakopiańska i niewielkie skrawki Tatr, a także spore partie Gór Świętokrzyskich i ich otoczenia.
Piaskowce są zwykle relatywnie miękkie i łatwe w obróbce, zwłaszcza tuż po wydobyciu, natomiast po wyschnięciu twardnieją. Z tego względu od wieków są stosowane w budownictwie jako materiał konstrukcyjny lub zdobniczy.
Formacje skalne złożone w przeważającej części z piaskowca są porowate, co pozwala na perkolację (przesączanie) i zatrzymywanie dużych ilości wody. Z tego względu mogą być wykorzystywane jako efektywne filtry oczyszczające wodę z zanieczyszczeń.
Trawertyn
Porowata lub gąbczasta skała osadowa składająca się głównie z kalcytu i aragonitu. Jest zbitą odmianą martwicy wapiennej, stosowanej w budownictwie. Przeważnie charakteryzuje się budową smużystą. Trawertyny są koloru białego, często z uwarstwieniami koloru żółtego lub czerwonawego. W martwicach często występują szczątki roślin i zwierząt.
Martwica wapienna powstaje w warunkach lądowych w wyniku wytrącania się węglanu wapnia z gorących lub zimnych wód pod wpływem gwałtownego spadku temperatury lub ciśnienia. Przeważnie trawertyn wytrąca się ze źródeł, przy wodospadach, w rzekach, na brzegach wysychających jezior, w jaskiniach lub przy gejzerach.
Jest używany w budownictwie jako ozdobny materiał budowlany. Nazywany alabastrem egipskim był używany już w starożytnym Egipcie do wyrobu posągów i waz. W Polsce występuje w okolicach Krzeszowic (górnokarbońska martwica karniowicka), neogeńskie martwice w okolicy Krakowa, w Tatrach i na Podhalu.
